Nieuwsbericht09-11-2026 | 11:00

Na de opening op 2 november gingen we meteen door met de eerste INNOvember How to sessie van de maand. Met vier inleiders op het thema en ruim 100 deelnemers gingen we in gesprek over: "Hoe begin je met innoveren?" Hoe pak je innovatie aan als de maatschappelijke vraagstukken groot, complex en organisatieoverstijgend zijn? De rode draad: kijk verder dan losse oplossingen, denk na over de toekomst die je wilt bereiken en durf tegelijkertijd klein te beginnen.

Inleiders op het thema

Dirk-Jan de Bruijn, voorzitter van RIC

opent INNovember2026 met een verwijzing naar de recente woorden van staatssecretaris Eric van der Burg: "25.000 ambtenaren minder tegen 2035." Dirk-Jan benadrukt dat de overheid slimmer en efficiënter moet werken, waarbij niet kostenbesparing, maar maatschappelijke waarde centraal staat. Vooral bij systeeminnovaties vraagt dit om een bredere value case, waarin ook maatschappelijke effecten en vermeden kosten op lange termijn worden meegenomen. "We moeten leren denken in waarde, niet alleen in kosten."

Daarnaast vraagt systeeminnovatie om samenwerking over organisatiegrenzen heen. Dit begint met een helder gezamenlijk doel en een coalition of the willing: partijen die samen verantwoordelijkheid nemen. Daarvoor zijn bestuurlijk eigenaarschap en netwerkleiderschap essentieel.

Annelieke van der Giessen – directeur van de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI)

benadrukt dat grote maatschappelijke vraagstukken niet met afzonderlijke technologische oplossingen kunnen worden opgelost. “Wat we vaak doen in Nederland en overal in de wereld, is dat we proberen dingen aan te passen binnen de bestaande systemen die we hebben. Dat noemen wij optimaliseren”. "We moeten van optimalisatie naar transformatie."

De stikstofproblematiek is daarvan een voorbeeld. Technologische verbeteringen, zoals aangepaste stalvloeren of ander veevoer, kunnen bijdragen aan oplossingen, maar veranderen niet automatisch het onderliggende systeem. Dat vraagt om een bredere blik. Hoe organiseren we bijvoorbeeld onze voedselproductie, energievoorziening of zorg? En welke sociale, juridische, economische en bestuurlijke veranderingen zijn daarvoor nodig?

Echte systeemverandering betekent bovendien niet alleen nieuwe oplossingen toevoegen. Soms moeten we ook afscheid nemen van bestaande werkwijzen, regels of structuren. Dat vraagt om keuzes, ook op politiek en bestuurlijk niveau.

Een toekomstbeeld is geen vast punt op de horizon, maar een kompas dat richting geeft en verschillende paden laat zien. Tegelijkertijd is het een magneet die ondernemers, onderzoekers en burgers verbindt rond een gezamenlijk groter geheel.”

Carlijn Naber - Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT)

Hoe weet je welke richting je op moet als de toekomst onzeker is? Carlijn laat zien dat toekomstdenken niet draait om voorspellen, maar om het onderzoeken van verschillende mogelijke toekomsten. Carlijn: Voor mij is innovatie niet alleen een rekenvraag, maar ook een verbeeldingsvraag. Het actief opzoeken van meerdere perspectieven, maar ook het tastbaar maken van: wat zijn die toekomstbeelden en hoe zien die eruit in onze eigen dagelijkse leven

Daarbij staan drie stappen centraal:

  1. Verkennen: wat komt er op ons af? Welke trends en ontwikkelingen zien we?
  2. Verbeelden: wat betekenen deze ontwikkelingen voor ons, onze organisatie en de samenleving?
  3. Vertalen: wat gaan we ermee doen? Welke keuzes en acties zijn vandaag nodig?

Door meerdere toekomstbeelden te verkennen, verbreed je de ruimte om anders te denken. Je voorkomt dat je automatisch blijft voortbouwen op bestaande systemen en oplossingen.

Daarbij is het belangrijk om verschillende perspectieven te betrekken. Niet alleen de partijen die toch al aan tafel zitten, maar ook burgers, ondernemers, onderzoekers en andere betrokkenen.

In de Horizon Scan  Horizonscan 2055 - Stichting Toekomstbeeld der Techniek, heeft het STT gekeken naar transities en hoe beleid en de overheid daarover praten, welke woorden ze gebruiken en wat gewone mensen daarvan vinden. Dat ligt ver uit elkaar. Daarom pleit Carlijn voor toekomstbeelden waar iedereen zich in kan herkennen.

Liz Derks – innovationlead bij het UWV

vertelt hoe toekomstdenken bij UWV onderdeel van een continu proces is. Een kernteam vanuit strategie, kennis en innovatie volgt ontwikkelingen en vertaalt deze naar mogelijke gevolgen voor de organisatie. Ook bij UWV is er de waan van de dag, daarom werkt de organisatie met een trendradar als continu proces.

Hoe maak je toekomstdenken tastbaar? Volgens Liz is het belangrijk om gewoon te beginnen. ‘Mijn tip zou zijn: kijk waar je de strohalm kan vinden en ga het doen.’

Toekomstdenken hoeft niet te beginnen met een groot programma. Juist een concrete vraag uit de organisatie kan een goede aanleiding zijn om breder vooruit te kijken. Het is ook een vaardigheid die je ontwikkelt door ermee te oefenen. Verschillende fasen vragen om verschillende mensen en kwaliteiten. Waar de één goed is in het verkennen van mogelijkheden, kan de ander die inzichten juist vertalen naar concrete acties.

Het gaat om de combinatie van groot denken en praktisch handelen. Een kleine pilot of experiment kan bovendien helpen om nieuwe mogelijkheden zichtbaar te maken en te onderzoeken of een oplossing daadwerkelijk werkt en wenselijk is.

Praktische tips om mee aan de slag te gaan

Tijdens de sessie deelden de sprekers praktische tips om met innovatie en toekomstdenken te beginnen.

  • Leer van wat er al is

Dirk-Jan: ‘Ga op bezoek bij succesvolle innovatieprojecten, zoals Brainport Eindhoven. Leer van wat er al is.’

  • Maak toekomstbeelden herkenbaar

Carlijn benadrukt het belang van draagvlak. Maak toekomstbeelden herkenbaar en laat mensen zien hoe de toekomst hun werk en dagelijks leven beïnvloedt. Voer daarbij ook het gesprek over de keuzes die we willen maken "Voer het gesprek: willen we wel wat we allemaal kunnen?

  • Begin klein

Liz benadrukt het belang van experimenteren. "Een kleine pilot kan draagvlak creëren." Je hoeft ook niet alles zelf te ontwikkelen. Er bestaan al veel toekomstverkenningen, methodieken en praktijkvoorbeelden. Zeker voor kleine organisaties met beperkte capaciteit is het waardevol om bestaande kennis te gebruiken.

De Rijks innovatiecommunity kan daarbij helpen om mensen en initiatieven met elkaar te verbinden.

  • Betrek ontwerpers en creatieve denkers

Kijk ook naar ontwerpers en creatieve denkers. Zij helpen om vraagstukken vanuit andere perspectieven te bekijken, toekomstbeelden tastbaar te maken en nieuwe oplossingsrichtingen te verkennen.

Betrek deze mensen niet alleen voor een kort project, maar maak hun kennis en vaardigheden onderdeel van het team.

  • Zorg voor bestuurlijke betrokkenheid

Dirk-Jan benadrukt dat ambtelijke steun cruciaal is en dat de top zelf stappen moet zetten om innovatie mogelijk te maken.

Annelieke roept op om integraal te denken en niet alleen technologische, maar ook sociale, ethische, juridische en bestuurlijke aspecten mee te nemen.

  • Maak van toekomstdenken een continu proces

Liz benadrukt nog dat toekomstdenken geen eenmalige activiteit moet zijn. De wereld verandert te snel om toekomstverkenningen na afloop in de la te laten verdwijnen.

Wat kun je morgen al doen?

  • Begin met een concreet vraagstuk, maar onderzoek ook welk probleem erachter ligt.
  • Kijk verder dan de eerste oplossing en verken verschillende toekomstmogelijkheden.
  • Gebruik bestaande kennis, trendverkenningen en praktijkvoorbeelden.
  • Betrek andere organisaties, disciplines en perspectieven.
  • Maak toekomstdenken onderdeel van het dagelijkse werk, niet een eenmalige activiteit.

Links uit de chat