Nieuwsbericht11-02-2026 | 09:38

Met vier sprekers, namens koepelorganisaties van medeoverheden en Agenda Stad, het interbestuurlijk innovatieprogramma van de Rijksoverheid.

Maandagochtend sloten weer vele mensen online aan voor de How to–sessie: Leren van elkaar- Hoe innoveren waterschappen, gemeenten en provincies?. De sprekers deelden hun ervaringen en inzichten over innoveren - en vooral de manieren waarop ze proberen om organisaties sámen te laten innoveren en van elkaar te leren. Door communityvorming, faciliterende programma’s en door successen te delen en te etaleren.

De volgende How to sessie is 9 maart, RIC samen met NDS .

De andere verslagen van de How to sessies vind je hier 

De Rijks Innovatie Community organiseert deze sessies voor en met collega’s bij de overheid. Het zijn korte, interactieve sessies online, waarin we elkaar bijpraten over innoveren bij de overheid.  

Samenvatting per spreker

1. Michel van Schaik is manager van het Kenniscentrum Innovatie van de VNG.

Dit kenniscentrum ondersteunt gemeenten bij het onderzoeken en realiseren van innovatieve ideeën. En biedt een podium om inspirerende successen te delen. Michel ziet dat de grote steden vaak een innovatietraject starten en via een ‘zwaan kleef aan’ methodiek hun samenwerking gaandeweg uitbreiden. Samenwerking tussen een groep van circa dertig gemeenten blijkt goed werkbaar. De uitdaging ontstaat wanneer men deze werkwijze wil opschalen tot een landelijke standaard voor alle gemeenten. De VNG speelt hierin een ondersteunende rol, onder meer via community management en door het ontwikkelen van instrumenten die gemeenten helpen bij invoering en gebruik van innovaties.

Best ingewikkeld en tijdrovend, er zijn immers 342 gemeentes. Zij verschillen sterk in visie, organisatie en prioriteiten. Elke gemeente heeft haar eigen netwerken, leveranciers en bestuurlijke accenten, en digitalisering (en innovatie) staat niet overal hoog op de agenda. Ook politieke en organisatorische factoren spelen hierbij een rol. Dit maakt het uitlijnen van gezamenlijke vraagstukken en het opschalen van innovaties complex en vraagt om een lange adem.

Om samenwerking tussen gemeentes te stimuleren en faciliteren is de VNG anderhalf jaar geleden ‘gestart met het programma GROEI (Gemeentelijke Realisatie en Opschaling van Experimenten en Innovatie - GROEI | VNG ). GROEI steunt gemeenten bij het opschalen van hun succesvolle innovaties. Bijvoorbeeld met een samenwerkingsconvenant, administratieve dienstverlening (waarmee GROEI gelden kan incasseren, beheren en aanwenden in opdracht van de samenwerkende gemeenten), steun bij het vormen van een community en de organisatie van samenwerking met de markt.

2. Manon van Wijk is als innovatiemanager bij het Waterschapshuis betrokken bij het programma Digitale Innovatie en Transformatie (DIT).

Het Waterschapshuis ondersteunt hiermee de sector bij digitale transformatie en innoveren gericht op de toekomst. De Unie van Waterschappen werkt aan een gezamenlijke innovatiestrategie en de waterschappen zijn individueel actief, werken regionaal samen en er is steeds meer aandacht voor landelijke samenwerking. Het doel van het DIT-programma is om thema’s gezamenlijk aan te pakken, dubbel werk te voorkomen en van elkaars leerproces te profiteren.

Binnen het programma is in 2025 een ImpactLab - masterclass innoveren gestart. De eerste editie is geweest en de masterclass wordt binnenkort weer aangeboden. Vier dagen lang, verspreid over anderhalve maand, werken professionals van waterschappen samen aan vraagstukken uit hun praktijk. Niet alleen innovators, maar iedereen die vanuit de waterschappen bij wil dragen is welkom. De masterclass is een motor voor innovatie: het bevordert een gezamenlijke aanpak, creëert een gemeenschappelijke taal en helpt een gezamenlijke de focus te bepalen. Tegelijkertijd vormt het een sterke community van mensen die elkaar weten te vinden en samen aan de slag gaan. Momenteel is Impact Lab uitsluitend toegankelijk voor de waterschappen; het is echt een programma voor en door de sector. Het is ontwikkeld in samenwerking met Coploper, een organisatie met ervaring in het vernieuwen van innovatieprocessen binnen de politie. Een belangrijke les uit de eerste editie is het belang van een gedeelde methode en gemeenschappelijke taal als essentieel voor samenwerking tussen en binnen waterschappen.

In volgende edities van de masterclass zal ook meer aandacht zijn voor tools en ondersteuning. Innovatie stopt niet na de ontwikkeling: juist de implementatie en opschaling vragen tijd, ruimte en gerichte aandacht. Deelnemers doorlopen samen alle stappen van het innovatieproces, waarbij expliciet wordt gestart bij het scherp krijgen van het onderliggende probleem in plaats van direct te focussen op mogelijke oplossingen. De masterclass brengt bewust deelnemers met verschillende achtergronden samen, zoals inhoudelijk experts, strategen en innovatoren. Zo ontstaat een breder perspectief en wordt samenwerking over rollen en afdelingen heen versterkt. Ook zoeken deelnemers actief contact met probleemeigenaren binnen de organisatie om aannames te toetsen en innovaties beter te laten aansluiten bij de praktijk

Manon vertelt ook over het Winnovatie-platform: de community voor samenwerking aan innovatie binnen de waterschappen. Samenwerken aan innovaties in de watersector | Winnovatie. Het platform heeft een open deel, toegankelijk voor onder meer bedrijven en kennisinstellingen, en een besloten deel waarin waterschappen intern ideeën kunnen delen en vragen kunnen stellen Op het platform staat ook een étalage’ met innovatieprojecten van de waterschappen, van eerste ideeën tot vergevorderde toepassingen.

Daarnaast organiseert het waterschaphuis maandelijks een ‘innovatie pitstop’: een lunchbijeenkomst waarin waterschappen innovaties en geleerde lessen met elkaar delen. Dit versterkt de onderlinge kennisuitwisseling en samenwerking binnen de sector.

3. Babette Bakker is kwartiermaker bij het interprovinciaal overleg IPO, eigenlijk de vereniging van provincies. Provincies werken vanuit hun rol aan het stimuleren van de regionale economie en innovatie, onder meer in samenwerking met Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen. Dat is wat anders dan het werken aan innovatie door en voor de eigen provinciale organisatie. Programma’s zoals Startup in Residence vormen dan een belangrijke schakel, doordat zij innovaties uit de markt verbinden aan interne vraagstukken. Toch zijn economische innovatie en interne organisatie-innovatie nog vaak gescheiden werelden. Er liggen kansen om deze beter met elkaar te verbinden.

Provincies spelen dus een dubbele rol in het stimuleren van innovatie: zowel binnen hun eigen organisatie als in het bredere regionale innovatie-ecosysteem. Zij ondersteunen innovatie via campussen, regionale samenwerkingen en partnerschappen met bedrijven en kennisinstellingen. Tegelijkertijd werken provincies aan interne innovatie, bijvoorbeeld door het inzetten van AI en data voor natuurmonitoring, het voorspellen van overstromingen, het beheer van infrastructuur en het verbeteren van ruimtelijke besluitvorming.

Provincies nemen hierin eigenaarschap door zelf te experimenteren en innovaties te ontwikkelen die aansluiten bij hun specifieke opgaven in de fysieke leefomgeving. Dit is belangrijk om kennis en ervaring op te bouwen en betere keuzes te kunnen maken. Ook zoeken provincies actief samenwerking met elkaar om kennis en ervaringen te delen en innovaties verder te brengen. Dit gebeurt vaak in kleinere groepen, die later kunnen opschalen naar bredere toepassing.

Het IPO vervult als koepelorganisatie een belangrijke verbindende en faciliterende rol. Het IPO helpt bij het creëren van overzicht, het delen van kennis en het formuleren van gezamenlijke kaders, zodat innovaties beter overdraagbaar en opschaalbaar worden tussen provincies. Ook ondersteunt het IPO de gezamenlijke positionering en aansluiting op landelijke trajecten, zoals de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS).

Innovatie bij provincies is niet alleen technologisch van aard, maar betreft in grote mate ook sociale en procesmatige vernieuwing. Provincies werken bijvoorbeeld aan nieuwe manieren van samenwerken met gemeenten, inwoners, bedrijven en waterschappen rond gebiedsontwikkeling. Een belangrijk voorbeeld hiervan is joint fact finding, waarbij verschillende partijen gezamenlijk een feitenbasis ontwikkelen om tot betere en meer gedragen besluiten te komen. Dit vraagt om nieuwe vormen van samenwerking en een andere rol van de overheid.

Ook initiatieven zoals citizen science laten zien dat innovatie verder gaat dan technologie alleen. Hierbij worden inwoners actief betrokken bij het verzamelen van data, bijvoorbeeld over hun leefomgeving. Dit roept nieuwe vragen op over hoe deze informatie wordt gebruikt in beleid en besluitvorming.

Sociale en procesinnovaties zijn essentieel om maatschappelijke opgaven effectief aan te pakken. Volgens het IPO verdienen deze vormen van innovatie meer aandacht, omdat zij een belangrijke voorwaarde vormen om technologische innovaties succesvol toe te passen en daadwerkelijk publieke waarde te creëren.

4. Koen Haer is programmamanager van Agenda Stad, het interbestuurlijk innovatieprogramma van de Rijksoverheid (gecoördineerd door ministerie van BZK). Agenda stad realiseert convenanten en City/Town Deals: thematische samenwerkingsverbanden tussen rijk, gemeenten, provincies en maatschappelijke partners en privaat partijen. De partners werken hierin samen aan complexe stedelijke opgaven.

Innovatie betekent hierbij zowel een nieuwe manier van werken – experimenteel, samen en over organisatiegrenzen heen – als samenwerking met een brede groep partners, waaronder ontwerpers, studenten en praktijkexperts. Deze samenwerkingen richten zich op het ontwikkelen én opschalen van oplossingen, waarbij het Rijk actief wordt betrokken om belemmeringen in beleid of regelgeving weg te nemen en succesvolle innovaties breder toepasbaar te maken.

Koen geeft enkele voorbeelden:

  • een City Deal over loopbeleid en veilige schoolstraten, dat nieuwe beleidsaanpakken ontwikkelt om verkeersveiligheid rond scholen te verbeteren en actief vervoer te stimuleren.
  • een sociale innovatie in Groningen om VvE’s beter te ondersteunen bij verduurzaming, waarbij intensieve samenwerking met bewoners het draagvlak en succespercentage verhoogt.
  • een project rondom phishing en digitale weerbaarheid van ouderen. Het team ontwierp een digitale tool waardoor elke inlog als 70+ werd geregistreerd met extra veiligheid, waardoor phishing bij veel mensen niet meer lukte; met het ministerie van JenV wordt nu gekeken hoe de tool verder ingezet kan worden.

Deze aanpak vraagt specifieke vaardigheden, zoals interbestuurlijk samenwerken, vertrouwen opbouwen en beleid met praktijk verbinden. Daarom investeert Agenda Stad in opleidingen en methoden om deze manier van samenwerken te versterken. Het programma heeft in tien jaar geleerd dat succesvolle samenwerking in convenanten en City-/Town Deals sterk afhankelijk is van persoonlijke skills, waarbij innovatiemanagers die zowel binnen als buiten hun organisatie kunnen opereren elkaar moeten vinden. Daarom is samen met NSRB de opleiding Interbestuurlijk Resultaatgericht Samenwerken ontwikkeld om medewerkers van Rijk, provincies en gemeenten dezelfde taal en werkwijze mee te geven.

Agenda Stad selecteert jaarlijks twee à drie thema’s om mee aan de slag te gaan; momenteel is dat bijvoorbeeld een onderwerp rondom campusbeleid en innovatie-ecosystemen, mede naar aanleiding van het rapport Wentink en het nieuwe coalitieakkoord.

Vragen, tips en Links uit de chat

Tijdens en na de sprekers komen er vragen op bij de anders sprekers en is er een levendige discussie in de chat.

Reacties van sprekers:

  • Michel (VNG): innovatie begint vaak bij gemeenten zelf, maar deelname aan gezamenlijke innovatietrajecten is niet vanzelfsprekend. Gebrek aan tijd en middelen spelen hierin een belangrijke rol, evenals de hoeveelheid initiatieven die vanuit verschillende overheden op gemeenten afkomt. Dit maakt het lastig om te bepalen waar deelname de meeste waarde oplevert. Daarom hanteert de VNG duidelijke criteria - er wordt gekeken naar momentum, zoals voldoende deelnemende gemeenten, en naar politiek-bestuurlijk mandaat, zodat resultaten ook daadwerkelijk landen in de organisatie. Ook wordt een stakeholderanalyse gedaan om aan te sluiten bij bestaande initiatieven.
  • Babette (IPO): we zijn nog volop aan het uitvogelen hoe interbestuurlijke samenwerking het beste werkt. Een goed voorbeeld is het project Citizens Science en Luchtkwaliteit: provincies meten met sensoren, maar de vraagstukken overstijgen één bestuurslaag. Het gaat erom gezamenlijk te bepalen wat een gezonde leefomgeving is en hoe we modellen en lokale meetgegevens kunnen combineren. Dit soort programma’s zouden nog meer moeten worden ingezet om gezamenlijke maatschappelijke opgaven – zoals weerbaarheid en gezonde leefomgeving – aan te pakken met diverse vormen van innovatie.
  • Manon (Waterschapshuis): denken in termen van ecosystemen is van belang. Vanuit de Impact Lab en onze strategieontwikkeling proberen we alle initiatieven op verschillende lagen met elkaar te verbinden, zodat er een samenhangend ecosysteem ontstaat. Zo kunnen we van elkaar leren en het geheel beter benutten.
  • Koen (Agenda Stad) sluit zich hierbij aan. Hij denkt dat het nieuwe coalitieakkoord ook kansen biedt om meer interbestuurlijk samen te werken aan grote opgaven in Nederland. Michel vult aan dat de Nederlandse digitaliseringsstrategie hierbij een rol kan spelen, maar dat het uiteindelijk gaat om het gezamenlijk oplossen van maatschappelijke vraagstukken. VNG legt daarom graag de verbinding met Agenda Stad! 

Tips en links uit de Chat