Blog Diederik van Leeuwen RIConline juni 2025
Wie ooit een innovatietraject heeft begeleid binnen een overheidsorganisatie weet: je bent zelden bezig met alleen nieuwe technologie of processen. Je bent bezig met overtuigingen, met gedrag – en uiteindelijk met waarden. Niet als abstracte begrippen op een powerpoint sheet, maar als concrete richtlijnen voor besluitvorming, samenwerking en uitvoering.
En dat is precies waar het vaak wringt. Want hoewel veel organisaties kernwaarden netjes hebben opgeschreven, raken ze bij innovatie vaak ondergesneeuwd door tempo, technische haalbaarheid of bestuurlijke drukte. Terwijl het juist dan van belang is dat we ze expliciet maken, naleven én durven bijstellen als de context daarom vraagt.
Van papieren waarden naar dagelijkse keuzes
Een waardegedreven organisatie herken je aan de manier waarop keuzes gemaakt worden. Niet aan de posters in de gang of de oneliners op de website. Wordt er gereflecteerd op de waarden wanneer een innovatieve dienst extra drempels opwerpt voor burgers met lage digitale vaardigheden? Wordt er een pas op de plaats gemaakt als partners uit de keten onze principes onvoldoende delen? Of duwen we gewoon door?
Kernwaarden kunnen niet geoutsourcet worden. Ze zijn van ons allemaal – en dat betekent ook dat we de verantwoordelijkheid moeten nemen ze tot leven te brengen. Innovatie zonder waardengrond is als bouwen zonder fundering: je krijgt misschien iets nieuws, maar je weet niet waarvoor of voor wie.
Ethisch innoveren vereist actief leiderschap
De Toolbox Verantwoord Innoveren van BZK biedt praktische handvatten om waarden expliciet te maken in elk stadium van innovatie. Niet als afvinklijst, maar als voortdurende dialoog: met collega’s, met burgers, met externe partners. Dat vraagt leiderschap van bestuurders, maar ook van programmamanagers, projectleiders, innovatietrekkers.
Ethisch handelen is geen ‘rem’ op innovatie. Integendeel: het is de motor die ervoor zorgt dat onze innovaties maatschappelijke waarde creëren. En ja, dat betekent soms dat je afwijkt van het snelle pad. Dat je vragen stelt bij ogenschijnlijk efficiënte algoritmes. Dat je een stakeholder uitnodigt die misschien kritisch is – maar wel gehoord moet worden. Dat je bij eisen van soevereiniteit niet alleen kijkt naar de infrastructuur, maar ook naar de modellen die gebruikt zijn bij het ontwikkelen van de applicatie die daarop draait. Dat je ook kijkt naar moeilijk meetbare factoren kijkt als effecten op de gezondheid, welzijn, geluk van dier en/of de medemens. Om maar een paar voorbeelden te noemen.
De kloof tussen ambtenaar en burger
Een pijnlijk maar belangrijk inzicht uit internationaal onderzoek is de mismatch tussen de waarden van ambtenaren en die van burgers. Waar wij ons richten op rechtmatigheid en betrouwbaarheid, wil de burger vooral dat we dienstbaar en benaderbaar zijn. Die kloof dichten begint bij het erkennen dat we zelf niet het ijkpunt zijn. We moeten nieuwsgierig zijn naar het perspectief van buiten. En dat structureel inbouwen in onze innovatiepraktijk.
Van technologie naar maatschappelijke betekenis
Te vaak starten innovaties met ‘wat kan er?’ in plaats van ‘wat is nodig?’. Maar verantwoord innoveren vraagt dat we precies andersom denken. De samenleving is niet een decor waarin technologie haar entree maakt. De samenleving is de aanleiding, het vertrekpunt én het einddoel. Dat vereist dat we breder kijken dan onze eigen directie of uitvoeringsketen. Dat we samenwerken in netwerken, over grenzen heen. Want maatschappelijke opgaven stoppen niet bij de voordeur van een departement. Ze vragen om een ecosysteembenadering waarin kernwaarden de gedeelde taal vormen. Naast burgers vormen daarbij uiteraard ook bedrijven en andere organisaties een belangrijke schakel. Dat is een onderwerp op zich en daar kom ik zeker op terug.
Expliciet
Wie waarden serieus neemt, maakt ze expliciet, juist als het spannend wordt. Waarden zijn niet iets om op te hangen, maar iets om naar te handelen. En ja, dat schuurt soms. Maar precies dat is waar innovatie haar waarde kan bewijzen: niet door frictie te vermijden, maar door haar aan te gaan.
Vijf reflectieve vragen voor jouw praktijk:
- Wanneer heb jij voor het laatst een innovatiekeuze getoetst aan de kernwaarden van jouw organisatie?
- Hoe expliciet en consistent worden publieke waarden meegenomen in jullie projectplannen en evaluaties?
- Welke spanningen zie jij tussen technologische vernieuwing en maatschappelijke verwachtingen?
- Betrek je burgers en belanghebbenden al vroegtijdig en op gelijkwaardige manier bij innovatie?
- Wat is er in jouw werkomgeving nodig om waarden niet alleen te formuleren, maar ook te leven?