De komende 5 blogs analyseer ik een aantal trends en hun impact op de werking van innovatiemanagement binnen de overheid. Dit doe ik aan de hand van diverse trendrapporten. Waar van toepassing zal ik de links naar die rapporten toevoegen.
Besluitvorming verandert al, maar we hebben het er nog nauwelijks over. In gesprekken met teams binnen de overheid, praatjes op congressen of artikelen in nieuwsbrieven hoor of zie ik vaak een geruststellende constatering: we gebruiken AI vooral ter ondersteuning, het echte besluit blijft mensenwerk. Dat is een belangrijk uitgangspunt, zeker vanuit het perspectief van zorgvuldigheid en legitimiteit. Tegelijkertijd merk ik dat dit beeld steeds minder goed past bij hoe besluitvorming in de praktijk daadwerkelijk tot stand komt.
Wie iets verder kijkt naar de ontwikkeling van AI, ziet dat het niet om één technologie gaat, maar om een aantal samenhangende bewegingen die elkaar versterken. In dit cluster spelen grofweg drie lijnen. De eerste is de opkomst van systemen die niet alleen analyseren, maar ook handelen – vaak aangeduid als agentic AI – waarbij taken steeds zelfstandiger worden uitgevoerd. De tweede is de doorontwikkeling van AI-gestuurde robotica, waarin digitale besluitvorming direct gekoppeld wordt aan fysieke uitvoering in bijvoorbeeld toezicht, zorg of dienstverlening. De derde lijn is die van synthetische media, zoals deepfakes, die de betrouwbaarheid van informatie en daarmee het fundament onder besluitvorming onder druk zetten. Los van elkaar zijn dit herkenbare ontwikkelingen. In samenhang verschuiven ze de rol van technologie van hulpmiddel naar medebepaler.
De verandering zit dan ook niet in een duidelijk kantelpunt waarop systemen het overnemen, maar in een geleidelijke verschuiving van hoe besluiten worden voorbereid. In veel processen spelen systemen inmiddels een bepalende rol in wat zichtbaar wordt, wat prioriteit krijgt en hoe risico’s worden ingeschat. Daarmee beïnvloeden ze het speelveld waarbinnen professionals hun afweging maken.
Dat is op zichzelf niet nieuw. Ook eerdere digitaliseringsslagen hebben het werk veranderd. Wat nu anders is, is de mate waarin systemen steeds autonomer worden in het structureren van informatie en het doen van voorstellen. In het TNO-rapport Zicht op de Digitale Toekomst over opkomende technologieën wordt dit beschreven als de ontwikkeling richting systemen die zelfstandig taken plannen en uitvoeren. Die ontwikkeling staat nog niet overal op de voorgrond, maar de eerste toepassingen zijn al zichtbaar in uiteenlopende domeinen.
Het gevolg is dat besluitvorming steeds minder een geïsoleerd moment is en steeds meer het resultaat van een keten waarin technologie een actieve rol speelt. In de praktijk betekent dat dat professionals vaker werken binnen kaders die al deels door systemen zijn gevormd. Dat hoeft geen probleem te zijn, maar het vraagt wel om een ander soort bewustzijn.
Wat opvalt, is dat deze verschuiving zelden als urgent wordt ervaren. Er is zogezegd geen ‘burning platform’. Dat is begrijpelijk. Systemen leveren vaak directe waarde op: ze maken processen sneller, helpen om grote hoeveelheden informatie te verwerken en ondersteunen bij het omgaan met capaciteitsdruk. Er is geen duidelijk moment waarop het misgaat, geen zichtbaar falen dat ingrijpen afdwingt. Juist daardoor blijft de ontwikkeling vaak buiten het expliciete gesprek.
Tegelijkertijd wijzen onder andere de OECD en de WRR erop dat juist dit soort geleidelijke veranderingen aandacht vragen. Niet omdat de technologie op zichzelf problematisch is, maar omdat de manier waarop deze wordt ingebed bepalend is voor de uiteindelijke impact. Als systemen steeds meer richting geven aan besluitvorming, zonder dat dit expliciet wordt gemaakt, ontstaat het risico dat verantwoordelijkheid diffuus wordt en dat het lastiger wordt om besluiten goed uit te leggen.
In de praktijk zie ik dat dit vragen oproept waar nog niet altijd geen duidelijk antwoord op is. Wanneer is een advies van een systeem nog ondersteuning, en wanneer wordt het sturend? Hoeveel ruimte is er om af te wijken van wat een systeem als ‘logische’ uitkomst presenteert? En hoe organiseer je tegenspraak in processen waarin technologie een steeds grotere rol speelt?
Dit raakt aan een kernprincipe uit Innoveren met Impact: innovatie gaat niet alleen over het toepassen van nieuwe technologie, maar over het maken van bewuste keuzes in hoe je die technologie inzet in relatie tot publieke waarden. Dat vraagt om meer dan experimenteren. Het vraagt om reflectie op de inrichting van processen, op rollen en verantwoordelijkheden en op de ruimte die professionals hebben om hun vakmanschap in te brengen.
Voor de dagelijkse praktijk betekent dit niet dat alles anders moet. Wel dat het gesprek explicieter gevoerd moet worden. Niet alleen over wat systemen kunnen, maar over hoe ze het werk veranderen. Dat begint vaak klein: inzicht krijgen in waar technologie invloed heeft op keuzes, en waar die invloed misschien groter is dan gedacht. Van daaruit ontstaat ruimte om gerichter te bepalen waar menselijke afweging essentieel blijft en hoe die wordt geborgd.
De ontwikkeling van AI in de overheid zal zich de komende jaren verder doorzetten. De vraag is niet of systemen een grotere rol gaan spelen in besluitvorming, maar hoe we die rol vormgeven. Juist omdat de verandering geleidelijk verloopt, is het belangrijk om die nu al onder ogen te zien.
Niet vanuit urgentie in de zin van haast, maar vanuit het besef dat wat nu als ondersteuning voelt, op termijn richtinggevend kan worden. En dat vraagt om bewuste keuzes, voordat die ruimte te klein wordt.
Reflectieve vragen
- Op welke momenten in jouw werkproces beïnvloeden systemen al de keuzes die worden gemaakt, zonder dat dit expliciet wordt benoemd?
- In hoeverre heb je ruimte om af te wijken van wat een systeem als logische uitkomst presenteert?
- Waar in jouw organisatie is het gesprek over de rol van AI in besluitvorming al gevoerd?
- Hoe organiseer je tegenspraak of controle op systemen die een belangrijke rol spelen in het voorbereiden van besluiten?
- Welke keuzes zou je nu willen maken, voordat de inzet van deze technologie verder is ingebed in je processen?
Reageer en lees de reacties op RIConline
Dit blog is onderdeel van een serie die geschreven wordt op basis van persoonlijke inzichten, actuele onderwerpen en het lesmateriaal uit de opleiding Innovatiemanagement voor Overheidsprofessionals. Na afronding van de opleiding word je ook lid van een community van eerdere deelnemers die regelmatig bijeenkomt. Meer weten? Check de website van Innoveren met Impact.