De roep om een minister van Digitale Zaken komt de laatste paar keer bij kabinetsformatie steeds om de hoek zeilen. Dit keer klinkt deze dankzij de aandacht voor de Nederlandse Digitaliseringstrategie (NDS) nog luider. Daadkrachtig, toch? Eindelijk iemand die ‘het’ oppakt. Maar de vraag is: helpt zo’n minister de overheid echt verder? Of verschuiven we vooral het gevoel van verantwoordelijkheid? Digitalisering is allang geen apart thema meer. Het is de ruggengraat van beleid, dienstverlening en samenwerking. En als dat nog ergens niet zo is, dan moet je daar als de wiedeweerga aan de bak. Wie denkt dat dit te regelen is via een apart ministerie, mist de kern: digitalisering ís organisatieontwikkeling. Het is niet iets wat je naast je primaire proces doet, het is het primaire proces.
De reflex om bij complexiteit te grijpen naar structuur — een nieuwe minister, directie of programma — is begrijpelijk. Maar zoals innovatiemanagement inzichten benadrukken: dit type oplossingen lossen gedragsvraagstukken niet op.
Digitalisering is meer dan je zou verwachten toch vooral een gedrags- en cultuurvraagstuk.
Een wellicht onverwachtste inspiratiebron zou de taakstelling kunnen zijn. Deze werd door het vorige (of zeg je nog ‘huidige’?) kabinet aan de ministeries opgelegd. Toen die kwam, stond iedereen direct ‘aan’. Of het terecht was of niet, er werd gezocht naar ruimte, efficiëntie, herprioritering. Er ontstond beweging. Niet omdat er een aparte minister kwam die dat aanstuurde, maar omdat er een duidelijke, rijksbrede opdracht lag die elk ministerie zelf moest vertalen naar zijn context.
Dat mechanisme werkte: urgentie gekoppeld aan eigen verantwoordelijkheid. Daar zit de les voor digitalisering. In plaats van één minister met – waarschijnlijk toch beperkte bevoegdheden - is het krachtiger als elk ministerie en elke uitvoeringsorganisatie de opdracht krijgt om digitalisering integraal aan te pakken. Binnen de eigen strategie, processen en teams. Niet als randvoorwaarde, maar als kerntaak.
Want eerlijk is eerlijk: veel gebeurt al. Er zijn rijksbrede richtlijnen, de CIO Rijk stelt kaders, BZK coördineert en werkt samen met andere overheden, er zijn programma’s voor informatiebeveiliging en inkoop. En ja, het kan beter: consistenter, sneller, met meer samenhang. Maar geloof mij: dat bereik je niet met een nieuwe laag bovenop het systeem. Dat bereik je door samen te bewegen en eigenaarschap te versterken binnen het systeem.
De taakstellingsmentaliteit — iedereen verantwoordelijk, binnen gezamenlijke kaders — zou ook nu richtinggevend kunnen zijn. Een nieuw kabinet zou kunnen zeggen: “Beste ministeries, digitalisering is geen keuze of bijzaak. Toon aan hoe jullie het verankeren in jullie eigen opgaven. Maak het zichtbaar in beleid, uitvoering en leren.” Dat zou een impuls geven die breder en duurzamer is dan welk departement ook kan afdwingen.
Hoe zit het dan bij innovatie?
Ook de parallel met innovatie dringt zich hier op. Ook daar zien we dat organisaties geneigd zijn om vernieuwing te delegeren naar labs of aparte eenheden. Dat is prima zolang het bedoeld is als leeromgeving, maar niet als substituut voor verandering in de kern. Innovatie en digitalisering zijn te belangrijk om te delegeren. Ze vragen om leiderschap op elk niveau, kennis bij professionals en ruimte om te leren.
En daar schuilt misschien de grootste uitdaging: veel mensen in het primaire proces kennen hun eigen rol in digitalisering nog onvoldoende. Niet uit onwil, maar uit onbekendheid. Je hoeft geen IT’er te zijn om te begrijpen welke keuzes je dagelijks maakt die digitaal van betekenis zijn voor zaken als gegevenskwaliteit, toegankelijkheid, gebruiksgemak of privacy. Die bewustwording is het echte werk.
Als er dan toch een ministerspost voor Digitale Zaken komt, laat die dan tijdelijk zijn. Bedoeld om kennis te bundelen, versnelling te brengen en eigenaarschap te versterken. Niet om over te nemen wat anderen moeten doen. Dan mag die minister mij bellen.
Reflectieve vragen
- Wat maakte dat de taakstelling effect heeft intern – en hoe kun je dat principe toepassen op innovatie, oftewel: hoe creëer jij urgentie?
- Hoe zou een rijksbrede innovatie opdracht eruit kunnen zien die alle ministeries raakt, maar ruimte laat voor eigen invulling?
- Wat heb jij of je team nodig om digitalisering of innovatie niet als apart thema, maar als onderdeel van het dagelijks werk te zien?
- Welke gedrags- of cultuurverandering is nodig om eigenaarschap over de gewenste verandering te vergroten?
- Als er een tijdelijke minister van Digitale Zaken zou komen, wat zou die vooral moeten doen – en wat juist níet?
Reageren kan op RIConline